Lưu trữ tế bào gốc là gì? Có thực sự cần thiết không?

Lưu trữ tế bào gốc là gì?

Lưu trữ tế bào gốc là quá trình thu thập máu cuống rốn hoặc mô dây rốn của trẻ ngay sau khi chào đời, sau đó xử lý và bảo quản đông lạnh trong nitơ lỏng ở nhiệt độ khoảng âm 196 độ C để dự phòng sử dụng sau này [1]. Phần được thu thập chứa tế bào gốc tạo máu, loại tế bào có khả năng biệt hóa thành hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu, vốn là thành phần cốt lõi trong các ca ghép tủy điều trị bệnh về máu.

So với tế bào gốc lấy từ tủy xương người lớn, tế bào gốc máu cuống rốn còn non trẻ, chưa tiếp xúc nhiều với môi trường bên ngoài, nên khả năng dung nạp ở người nhận tốt hơn và không đòi hỏi mức độ phù hợp HLA (kháng nguyên bạch cầu người) khắt khe như ghép tủy xương [2]. Đây là lý do máu cuống rốn được xem là nguồn tế bào gốc có tính linh hoạt cao khi tìm người hiến phù hợp trong gia đình.

Tuy nhiên, mỗi lần sinh chỉ thu được một lượng tế bào gốc giới hạn, nên phần lớn trường hợp ghép thành công là ở trẻ em hoặc người có cân nặng thấp. Theo thống kê được dẫn lại từ y văn, chỉ khoảng 12% người trưởng thành có thể điều trị thành công chỉ với một đơn vị máu cuống rốn do không đủ liều lượng tế bào cần thiết, trừ khi kết hợp nhiều đơn vị hoặc áp dụng kỹ thuật nhân số lượng tế bào mới hơn [2].

Hiện có hai hình thức lưu trữ chính:

• Ngân hàng công cộng: Gia đình hiến tặng mẫu máu cuống rốn, không có phí, nhưng không giữ quyền sở hữu riêng. Mẫu có thể được dùng cho bất kỳ bệnh nhân nào phù hợp trong cộng đồng.
• Ngân hàng tư nhân: Gia đình trả phí để lưu trữ riêng, chỉ dành cho chính đứa trẻ hoặc người thân trong gia đình khi cần.

Máu cuống rốn và mô dây rốn khác nhau thế nào?

Đây là hai nguồn tế bào gốc khác nhau về bản chất, thường được thu thập cùng lúc nhưng có công dụng không giống nhau [3]:

• Tế bào gốc từ máu cuống rốn: Chủ yếu là tế bào gốc tạo máu, có khả năng tái tạo toàn bộ hệ máu và hệ miễn dịch. Đây là loại đã có bằng chứng lâm sàng rõ ràng, dùng trong ghép tạo máu điều trị bệnh về máu như đã nêu ở phần tiếp theo.
• Tế bào gốc từ mô dây rốn: Chủ yếu là tế bào gốc trung mô, có đặc tính giảm viêm, hỗ trợ tái tạo mô và có thể biệt hóa thành tế bào mỡ, sụn, cơ, xương. Ứng dụng của nhóm này hiện chủ yếu ở giai đoạn nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng, chưa phải phác đồ điều trị chuẩn được áp dụng rộng rãi như tế bào gốc tạo máu.

Nhiều đơn vị lưu trữ hiện thu thập cả hai loại trong cùng một lần sinh để tăng khả năng ứng dụng sau này, nhưng bạn nên hỏi rõ đơn vị cung cấp dịch vụ đang lưu trữ riêng loại nào, vì chi phí và mục đích sử dụng có thể khác nhau.

Lưu trữ tế bào gốc để làm gì?

Tế bào gốc lưu trữ có thể dùng cho chính đứa trẻ hoặc người thân trong gia đình phù hợp HLA để ghép tế bào gốc tạo máu, kỹ thuật thay thế tủy xương bị bệnh bằng tế bào gốc khỏe mạnh. Đây là phương pháp điều trị đã được ứng dụng rộng rãi, chia thành hai nhóm bệnh lý chính theo cách phân loại của các cơ sở huyết học [3]:

• Nhóm bệnh ác tính: Bạch cầu tủy mạn tính, bạch cầu tủy cấp tính, ung thư hạch không Hodgkin, u lympho Hodgkin, đa u tủy xương, u nguyên bào thần kinh, sarcoma Ewing.
• Nhóm bệnh không ác tính: Thiếu máu hồng cầu hình liềm, thalassemia (tan máu bẩm sinh), thiếu máu bất sản (suy tủy xương), hội chứng suy giảm miễn dịch bẩm sinh, một số bệnh tự miễn như đa xơ cứng.

Ngoài ứng dụng ghép tế bào gốc tạo máu đã có bằng chứng lâm sàng rõ ràng ở trên, một số nghiên cứu bước đầu cũng đang tìm hiểu khả năng ứng dụng cho các bệnh chuyển hóa và tổn thương thần kinh, nhưng đây vẫn là hướng nghiên cứu, chưa phải phác đồ điều trị chuẩn được áp dụng đại trà.

Điều quan trọng cần hiểu đúng: lưu trữ tế bào gốc không phải là "bảo hiểm y tế trọn đời" có thể chữa được mọi bệnh trong tương lai như một số quảng cáo ngụ ý. Đây là biện pháp dự phòng cho một nhóm bệnh lý cụ thể đã nêu ở trên, cần được bác sĩ chuyên khoa huyết học đánh giá mức độ phù hợp khi thực sự cần dùng đến.

Ai nên và không nên lưu trữ tế bào gốc?

Không phải sản phụ nào cũng đủ điều kiện lưu trữ tế bào gốc. Theo hướng dẫn thường áp dụng tại các cơ sở y tế, hầu hết sản phụ có sức khỏe ổn định, không mắc bệnh lý mạn tính nguy hiểm, đều có thể đăng ký dịch vụ này, thường trước tuần thứ 34 của thai kỳ để đơn vị lưu trữ có đủ thời gian chuẩn bị [3].

Một số trường hợp thường không được nhận lưu trữ, gồm:

• Sản phụ chưa đủ 18 tuổi.
• Mắc bệnh truyền nhiễm như viêm gan siêu vi B/C, rubella, giang mai, CMV hoặc HIV.
• Đang mắc bệnh ung thư.
• Thai kỳ có biến chứng ảnh hưởng đến chất lượng mẫu thu thập.

Nếu bạn thuộc một trong các trường hợp trên, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ sản khoa để được tư vấn phương án phù hợp, vì mỗi cơ sở có thể có tiêu chí sàng lọc riêng.

Có thực sự cần thiết lưu trữ tế bào gốc cho con không?

Không nhất thiết với mọi gia đình. Theo Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), hầu hết phụ huynh sẽ không bao giờ cần dùng đến máu cuống rốn cho chính gia đình mình, và bằng chứng ủng hộ việc lưu trữ riêng (tự thân) hiện còn hạn chế, trừ khi gia đình có tiền sử bệnh lý di truyền cụ thể đã biết trước [4].

Đây là khuyến nghị mang tính tham khảo quốc tế từ Hoa Kỳ, không phải quy định bắt buộc tại Việt Nam, nhưng vẫn là góc nhìn đáng cân nhắc. Theo AAP, tỷ lệ mẫu từ ngân hàng công cộng thực sự được sử dụng cao hơn khoảng 30 lần so với ngân hàng tư nhân, do mẫu công cộng có thể phù hợp với nhiều bệnh nhân khác nhau trong cộng đồng thay vì chỉ dành riêng cho một gia đình [4].

"Yếu tố nguy cơ" cụ thể mà bác sĩ thường cân nhắc gồm: gia đình đã có con hoặc người thân trực hệ mắc bệnh về máu như thalassemia, suy tủy xương, bạch cầu cấp, hoặc bệnh lý di truyền có thể điều trị bằng ghép tế bào gốc tạo máu đã nêu ở phần trên. Với những gia đình này, lưu trữ tư nhân giúp có sẵn nguồn tế bào phù hợp huyết thống nếu cần ghép sau này.

Ngược lại, nếu gia đình bạn không có tiền sử bệnh lý về máu hoặc di truyền, bạn nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ sản khoa hoặc huyết học trước khi quyết định lưu trữ tư nhân. Đừng chỉ dựa vào quảng cáo của các đơn vị cung cấp dịch vụ.

Chi phí lưu trữ tế bào gốc là bao nhiêu?

Chi phí lưu trữ tế bào gốc (chủ yếu là tế bào gốc máu và mô cuống rốn) tại Việt Nam hiện dao động từ 24.000.000 VNĐ đến hơn 60.000.000 VNĐ cho năm đầu tiên. Mức phí thực tế sẽ phụ thuộc vào việc gia đình lựa chọn ngân hàng lưu trữ thuộc hệ thống công lập hay tư nhân, loại tế bào cần thu thập và thời hạn của gói dịch vụ.

Các khoản chi phí có thể phát sinh thêm:

• Xét nghiệm sàng lọc: Chi phí thực hiện các xét nghiệm bệnh truyền nhiễm bắt buộc cho mẹ bầu trước khi thu thập.
• Loại tế bào lưu trữ: Mức giá sẽ tăng thêm nếu gia đình chọn lưu trữ kết hợp nhiều loại (cả máu và mô cuống rốn) thay vì một loại đơn lẻ.
• Chi phí vận chuyển ngoại viện: Áp dụng khi thu thập mẫu tại các bệnh viện tuyến xa hoặc khác tỉnh, cần sử dụng thiết bị bảo quản và vận chuyển chuyên dụng.

Quy trình lưu trữ tế bào gốc cho trẻ sơ sinh diễn ra như thế nào?

Quy trình lưu trữ tế bào gốc tại các cơ sở y tế cung cấp dịch vụ này thường gồm các bước sau [6]:

1. Đăng ký dịch vụ và cung cấp thông tin trước khi sinh.
2. Được tư vấn, sàng lọc sức khỏe và ký hợp đồng lưu trữ.
3. Nhận bộ dụng cụ thu thập mẫu vô trùng kèm hướng dẫn chuẩn bị.
4. Thu thập mẫu máu cuống rốn hoặc mô dây rốn ngay sau khi em bé chào đời.
5. Vận chuyển mẫu đến cơ sở xử lý trong thời gian quy định để đảm bảo chất lượng.
6. Xử lý, kiểm tra chất lượng và bảo quản đông lạnh trong nitơ lỏng.

Tế bào gốc lưu trữ được trong bao lâu?

Tế bào gốc được bảo quản lạnh ở nhiệt độ khoảng âm 150 đến âm 196 độ C bằng nitơ lỏng, giúp giữ được khả năng sống trong thời gian dài, có thể hơn 25 năm theo ghi nhận thực tế tại một số cơ sở lưu trữ [3]. Về lý thuyết, ở điều kiện bảo quản ổn định, tế bào gốc có thể lưu trữ lâu hơn nữa, nhưng đây vẫn là lĩnh vực đang tiếp tục được theo dõi dài hạn.

Bạn nên hỏi rõ đơn vị cung cấp dịch vụ về chính sách gia hạn lưu trữ khi con bạn trưởng thành, vì phần lớn hợp đồng ban đầu chỉ có thời hạn cố định theo gói dịch vụ đã đăng ký.

Nên lưu trữ tế bào gốc ở đâu? Đặt lịch tư vấn qua Medpro

Khi chọn cơ sở lưu trữ tế bào gốc, bạn nên ưu tiên cơ sở có chứng nhận tiêu chuẩn quốc tế, minh bạch chi phí theo từng năm và có đội ngũ tư vấn rõ ràng về tiền sử bệnh gia đình trước khi bạn quyết định đăng ký.

Bạn có thể tìm hiểu thêm về Bệnh viện Truyền máu Huyết học TP.HCM hoặc Bệnh viện Phụ sản Trung ương, hai cơ sở đã xác nhận có dịch vụ liên quan đến ngân hàng tế bào gốc.

Để chủ động hơn, bạn có thể đặt lịch tư vấn tại Medpro.vn với bác sĩ sản khoa trước khi sinh, hoặc gọi tổng đài 1900 2115 nếu cần hỗ trợ đặt lịch qua điện thoại.

Lưu trữ tế bào gốc là dịch vụ hợp pháp, có ứng dụng thực tế cho một số bệnh về máu, nhưng không phải "bảo hiểm trọn đời" cho mọi bệnh tật trong tương lai như một số quảng cáo ngụ ý. Quyết định lưu trữ tư nhân hay hiến tặng công cộng nên dựa trên tiền sử bệnh gia đình và khả năng tài chính, không nên chỉ dựa vào quảng cáo một chiều.

Nếu bạn đang mang thai và cân nhắc dịch vụ này, hãy chủ động trao đổi với bác sĩ sản khoa qua Medpro trước khi đăng ký, để được tư vấn phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của gia đình bạn.

Câu hỏi thường gặp về lưu trữ tế bào gốc?

Chi phí lưu trữ tế bào gốc cho trẻ sơ sinh là bao nhiêu?

Chi phí tham khảo khoảng 21 triệu đồng cho năm đầu (gồm tư vấn, lấy mẫu, xử lý), sau đó khoảng 2,6 triệu đồng mỗi năm để duy trì, số liệu cần xác minh lại tại thời điểm bạn đọc bài viết này.

Nên chọn ngân hàng công cộng hay tư nhân để lưu trữ tế bào gốc?

Phụ thuộc vào hoàn cảnh gia đình. Ngân hàng công cộng phù hợp với gia đình không có tiền sử bệnh lý cụ thể muốn đóng góp cho cộng đồng, còn ngân hàng tư nhân phù hợp hơn với gia đình có tiền sử bệnh lý di truyền cần dự phòng riêng.

Máu cuống rốn và mô dây rốn có gì khác nhau?

Máu cuống rốn chứa chủ yếu tế bào gốc tạo máu, dùng ghép điều trị bệnh về máu đã có bằng chứng lâm sàng. Mô dây rốn chứa tế bào gốc trung mô, hỗ trợ giảm viêm và tái tạo mô, nhưng ứng dụng hiện chủ yếu ở giai đoạn nghiên cứu.

Đối tượng nào không nên lưu trữ tế bào gốc?

Một số trường hợp thường không được nhận lưu trữ gồm sản phụ chưa đủ 18 tuổi, mắc bệnh truyền nhiễm như viêm gan B/C hoặc HIV, đang mắc ung thư, hoặc thai kỳ có biến chứng ảnh hưởng đến chất lượng mẫu.

Tế bào gốc lưu trữ được bao lâu?

Có thể lưu trữ hơn 25 năm khi bảo quản ở nhiệt độ âm 150 đến âm 196 độ C bằng nitơ lỏng, nhưng bạn nên hỏi rõ chính sách gia hạn của đơn vị cung cấp dịch vụ.